چرخش روسیه به شرق؛ گسترش تجارت انرژی با چین
چرخش روسیه به شرق؛ گسترش تجارت انرژی با چین
مقدمه
روسیه در سالهای اخیر چشمانداز تجارت انرژی خود را به سوی شرق و بخصوص به کشور چین تغییر داده و حجم عظیمی از مبادلات انرژی را با چین سامان داده است بطوری که میزان مبادلات انرژی دو کشور تا سال 2025 به چهار برابر میزان فعلی افزایش خواهد یافت. کشور چین آمادگی دارد که برای تضمین میزان انرژیای که روسیه میتواند برای این کشور تامین کند، منابع مالی لازم را برای زیرساختهای مربوطه تامین نماید. تلفیق بازار بزرگ انرژی چین و تقاضای فزاینده این کشور برای منابع انرژی و تامین مالی عرضه انرژی روسیه توسط این کشور، به یک پیوند استراتژیک میان دو کشور منجر شده و همکاری دو جانبه در تجارت انرژی را ارتقاء داده است.
ساخت و توسعه خط لوله سیبری شرقی به اقیانوس آرام، موسوم به (ESPO)، یکی از زیرساختهای مهم در این ارتباط بوده است. کشور چین در جهت تضمین تامین نفتخام مورد نیاز خود، تامین مالی ساخت فاز دوم این خطلوله را بعهده گرفته است. خطلوله مذکور راه را برای سرمایهگزاری قابلتوجه در جهت افزایش تولید تجاری نفت، در بخش بالادستی سیبری شرقی باز کرده است.
اینک راهی برای همکاری گستردهتر سیاسی میان دو کشور باز شده است که روند تاریخی روابط محدود اقتصادی میان دو کشور را متحول خواهد کرد. شرکت CNPC چین در توسعه میدان گازی یامال روسیه مشارکت خواهد نمود و حداقل سالانه سه میلیون تن از گازطبیعی مایع شده(LNG)، این میدان را برداشت خواهد نمود. در مسیر این تحول در روابط، همچنین CNPC مشارکت در چندین بلوک اکتشافی در سیبری شرقی و شمالی را پیشنهاد داده است. در ماه مارچ سال جاری (2013) تفاهمنامهای برای فروش سالانه 38 میلیارد مترمکعب گاز تولیدی میادین گاز سیبری شرقی به چین، بین دو کشور به امضاء رسید که بر مبنای آن تحویل این گاز از سال 2018 آغاز خواهد شد. بنظر میرسد که مذاکرات در مورد نحوه روابط بلندمدت میان شرکتهای چینی و روسی با چالش همراه باشد. اگر چنین پروژههای بزرگی وارد فاز اجرائی شود، در واقع روسیه اجازه حضور گستردهتر و عمیقتری را به چینیها داده است که کم سابقه خواهد بود. البته چین و روسیه، هردو انگیزه زیادی را برای دسترسی منابع جدیدو رشد و توسعه مسیرهای جدید تجارت انرژی دارند. نزدیکی روسیه و حجم عظیم منابع موجود در شرق روسیه و اراده شرکتهای دو طرف برای توسعه تجارت انرژی، میتواند روسیه را به مهمترین منبع تامین انرژی برای دهههای آتی تبدیل کند.
رشد سریع تجارت انرژی میان روسیه و چین
با توجه به افت تولید نفت از منابع قدیمی سیبری غربی، روسیه برای حفظ جایگاه جهانی انرژی خود به اکتشاف و تولید منابع هیدروکربنی در مناطق شرق دور و سیبری شرقی گرایش پیدا کرده است. توسه تولید هیدروکربن در این مناطق به روسیه امکان میدهد که بازار خود را تنوع بخشد، سطح تولیدات خود را حفظ کند، صنایع داخلی خود را توسعه دهد و درآمد خود را افزایش دهد. همزمان روسیه مجبور است خود را برای مواجهه با واقعیتهای جدید در بازار اروپا آماده نماید. روسیه بدلیل رقابتیتر شدن بازار اروپا قیمت گاز خود را در اروپا کاهش داده است و در جستجوی بازارهای جدید است. روسیه همچنین برنامه دارد که LNG تولیدی خود را به امریکایشمالی صادر نماید.
رشد شتابان تقاضای انرژی چین در دهههای گذشت، سومین عامل چرخش روسیه به شرق است. چین در حال حاضر بزرگترین مصرف کننده انرژی در جهان است. چین دومین مصرفکننده نفت جهان بعد از ایالاتمتحده است و از سال 2009 میلادی به دومین واردکننده نفت جهان بعد از ایالاتمتحده تبدیل شده است، میزان نفت وارداتی چین از سال 2017 از ایالاتمتحده امریکا سبقت خواهد گرفت. بازار مصرف گاز در چین نیز اینک در سومین رده در بازار جهانی گاز است. تقاضای برق در این کشور نیز با روند رشد عظیمی روبروست و تجارت برق با چین روسیه را تا سال 2030 به بزرگترین صادرکننده الکتریسته در جهان تبدیل خواهد نمود.
نگرانی از رشد اقتصادی چین و وضعیت جمعیتی چین، بطور سنتی همواره تمایل روسیه برای بازکردن سیبری شرقی بر روی سرمایهگزاری مستقیم چین را محدود کردهاست. اما چین اینک شروع به تمهید منابع برای تامین مالی پروژههای زیرساختی مورد نیاز برای بازکردن راه منابع شرق روسیه به بازار، نموده است. تامین مالی دولتی چین در غالب وام در مقابل نفت به شرکتهای "ترانس نفت" و "رزنفت" کمک کرد که از رکود سالهای 2008 و 2009 خارج شوند و جدیدترین اقدام از این دست تملک 55 میلیارد دلار از سهام شرکت روسی TNK-BNP توسط چین بود. وابستگی متقابل روسیه و چین رشد فزایندهای دارد.
ساخت خطلوله ESPO اولین علامت
روسیه بطور سنتی نسبت به واگذاری امکان دسترسی مستقیم خارجی به ذخائر راهبردی خود، تمایلی ندارد لذا اقدامات اخیر در اجازه ورود به سرمایهگذاری خارجی در پروژه یامال LNG و مناطق قطبی و سرزمینهای شرق سیبری، یک چرخش و نقطه عطف مهم تلقی میشود.
ساخت و توسعه خطلوله سیبری شرقی به اقیانوس پاسفیک (ESPO)، بخش مهمی از توسعه زیرساختها بود. این خطلوله برای انتقال نفتخام سیبری شرقی به به بازارهای صادراتی در سواحل پاسفیک، از طریق بندر کوزمینو طراحی شده است. سرمایهگذاری چینی بمنظور تضمین عرضه نفت، در فاز دوم این خطلوله که به سمت چین میرود بکار گرفته شده است. این خط لوله راه نفتخام تولیدی سیبری شرقی که نتیجه سرمایهگزاری قابل توجه در بخش بالادستی این منطقه میباشد را به بازار باز میکند. فعالیتهای اکتشافی و ارزیابی مجدد به توسعه میادین موجود و کشف میادین جدید در این منطقه منجر شد. با افزایش ذخائر و تولید در این منطقه مشکلات بهرهبرداری در این منطقه پشت سر گذاشته شد.
سال 2013 یک نقطه عطف
اینک روابط سیاسی گستردهتری بین چین و روسیه در راه است که توسعه روابط دو کشو را تسهیل میکند و روند تاریخی محدود بودن همکاریها را متحول میکند. در 21 جون 2013 در جریان نشست بینالمللی اقتصادی در سنپترزبورگ، دو شرکت NOVATEK روسیه و CNPC چین، چارچوب همکاری را اعلام کردند که بر مبنای آن CNPC در پروژه "یامالLNG" سهم پیدا خواهد کرد و سالانه حداقل سه میلیون تن از محصول این پروژه را خریداری خواهد نمود.
در یک تغییر قابل توجه، CNPC پیشنهاد دریافت سهم در چندین بلوک اکتشافی در اقیانوس منجمد شمالی و سیبری شرقی را از شرکت رزنفت دریافت نمود. پروژه یامالLNG بعد از ساخالین(حدود 15 میلیون تن در سال) بزرگترین پروژه تولید LNG در روسیه است که در سه واحد با ظرفیت کل 16.5 میلیون تن در سال پیشبینی شده و فاز اول آن در سال 2016 و واحدهای دوم و سوم در سالهای بعد از آن به بهرهبرداری خواهند رسید. ورود CNPC به پروژه یامالLNG بعنوان یک خریدار عمده محصول، اولین ورود یک نهاد آسیائی به این پروژه است. این قدم مهمی در ارتقاء اهمیت پروژه بوده و به پروژه تحرک داده است. در چارچوب این همکاری، بانکهای چینی در تامین مالی پروژه کمک خواهند نمود. ریسک سرمایهگذاری در پروژه یامالLNG هم بدلیل قرارداشتن آن در منطقه قطبی و هم بدلیل ظرفیت آن، قابل توجه است. حمایت چینیها گام مهمی برای توسعه یک زیرساخت تامین مالی برای پروژه محسوب میشود.
وقایعنگار توسعه روابط تجاری میان چین و روسیه
2004- CNPC و رزنفت یک قرارداد پنج ساله نفتی را به امضا رساندند
2005- دو شرکت گازپروم (روسیه) و CNPC (چین) یادداشت تفاهمی را برای انتقال 68 میلیارد مترمکعب گاز روسیه به چین از طریق دو خط لوله منعقد نمودن.
2006- شرکت ساینوپک دومین شرکت نفتی چین، 49 درصد از سهام شرکت "اودمورت نفت" را به بهای 3 میلیارد دلار خریداری نمود. اودمورت نفت مهمترین شرکت نفتی جمهوری اودمورت از جمهوری های فدراسیون روسیه است که 51 درصد سهام آن متعلق به شرکت رزنفت روسیه است و توسط رزنفت مدیریت میشود. سهام خریداری شده توسط ساینوپک متعلق به TN-BP بود.
2006- دو شرکت CNPC و روزنفت مشارکتی تحت عنوان Vostok-Energy را با سهام به ترتیب 49 و 51 درصد برای فعالیتهای اکتشاف و تولید در شرق روسیه، تشکیل دادند.
2007- شرکت ساینوژک چین وارد مشارکت در یکی از بلوکهای ساخالین 3 شد
2007- برنامه شرکت گازپروم برای شرق روسیه تنظیم شد
2007- روسیه معافیتهای مالیاتی برای استخراج از منابع طبیعی در پروژة های سیبری شرقی را اعلام کرد
2007- اوپراتور شبکه توزیع برق روسیه شرکت انرژی شرق روسیه را برای مدیریت صادرات برق به چین، تاسیس نمود.
2008- شرکتهای روزنفت و ترانسنفت روسیه قراردادی را برای عرضه بیست ساله گاز از طریق خطلوله ESPO با CNPC امضاء کردند
2009- CNPC و گازپروم چارچوب مبادله گازی 68 میلیارد مترمکعبی که قبلا تفاهم کرده بودند را امضاء کردند.
2010- رزنفت و CNPC در چهارچوب مشارکت Vostok-Energy (2006)، قرارداد احداث یک پالایشگاه در تیانجیان چین را به ظرفیت حدود 260 هزار بشکه در روز امضاء کردند که حدود 70 درصد از ظرفیت آن از نفتخام روسیه تامین خواهد شد
2011- انتقال نفت از طریق خطلوله ESPO با ظرفیت حدود 110 میلیون بشکه در سال (حدود 300 هزار بشکه در روز) آغاز شد
- پرداخت اولیه 40 میلیارد دلار توسط دولت چین برای انتقال گاز روسیه، تحت مذاکره قرار گرفت
2012- مرحله اولیه توسعه میدان گازی Chayandinskoye در سیبری شرقی تکمیل شد
- گازپروم انتقال گاز به چین را در اولویت انتقال گاز به شرق قرارداد
- قرارداد 25 ساله میان شرکت انرژی شرق روسیه (2007) و شرکت انتقال برق چین به امضاء رسید
- یک خط از سه خط انتقال برق روسیه به چین عملیاتی شد
2013- شرکتهای CNPC و گازپروم یادداشت تفاهمی را برای انتقال گاز از مسیر شرقی به امضاء رساندند
- شرکت رزنفت دو میلیارد دلار از چین برای عرضه نفت وام گرفت
- CNPC برای برداشت سه میلیون تن در سال LNG وارد پروژه سامال شد
- رزنفت و CNPC توافق کردند که انتقال نفت را به حدود 160 میلیون بشکه در سال (حدود 440 هزار بشکه در روز) افزایش دهند.
- با CNPC برای ورود این شرکت به میادین هیدروکربنی مناطق قطبی و سیبری شرقی، توافق شد
- گروه EN+ روسیه و شرکت چینی شینهوا قرارداد همکاری در زمینه تولید ذغالسنگ در روسیه با استفاده از وام چین را منعقد کردند
- دولت روسیه 50 میلیارد روبل (معادل 1.6 میلیارد دلار) بودجه دولتی را برای شرکت تولید برق RusHydro جهت توسعه زیرساختهای برق در شرق دور اختصاص داد
- رزنفت و CNPC در چهارچوب مشارکت Vostok-Energy (2006)، در 26 مهرماه 1392 ، توافقنامه جدیدی را برای توسعه میدان Srednebotuobinsk در سیبری شرقی به امضاء رساندند.
همانطور که ملاحظه میشود میزان تجارت انرژی دو کشور در ده سال آینده بیش از چهار برابر خواهد شد. اما مشکلاتی هم در این مسیر وجود دارد. علیرغم وجود عواملی که شرکت گازپروم را به توفق در مورد یک معامله خطلوله انتقال گاز با چین، متعهد میکند، اما پیشرفت کار کند بوده است. البته در سال 2013 پیشرفت حاصل شده و در ماه مارس تفاهمنامهای برای انتقال 38 میلیارد مترمکعب در سال گاز میادین سیبری شرقی به چین به امضاء رسید که اولین انتقال آن برای سال 2018 پیشبینی شده است. بنظر می رسد که تامین مالی توسط چین جزء تعیین کنندهای در توافق نهائی است و احتمال بدست آوردن سهام توسط چین نیز در دست مذاکره است.
توسعه روابط تجاری انرژی میان چین و روسیه در مراحل اولیه قراردارد
حفظ روابط صمیمانه و تضمین تامین مالی بلندمدت، کلیدیترین چالش توسعه روابط انرژی میان دو کشور است. مذاکرات مربوط به شرایط همکاریهای بلندمدت میان شرکـتهای دو کشور نیز دشوار است. در حالی که توافقنامه انتقال گاز در سپتامبر به امضاء رسید، صادرات از طریق لوله برای حدود بیست سال، در دست مذاکره است و پیشبینی میشود که ظرف دو سال آینده نهائی شود. توسعه میادین گازی متوقف به نهائی شدن توافق خطلوله و قراداد فروش گاز است. توافق در مورد نرخ برق نیز در اولویت مذاکرات قرار دارد. ملیسازی منابع روسیه به معنای این است که شرکتهای روسی میخواهند عملیات بهرهبردرای را در کنترل خود داشته باشند. شرکتهای چینی داشتن اقلیت سهام و نداشتن مالکیت در مشارکتها با روسیه را پذیرفتهاند اما ممکن است اگر در آینده دو طرف در مورد تعادل قدرت و مشارکت در ریسک مجاب شوند، این محرومیت برداشته شود. اگر پروژههای بزرگ تحقق یابد ممکن است روسها اجازه مشارکت گستردهتری را به چینیها بدهند که در حال حاضر سابق کمی در این زمینه وجود دارد.
انگیزههای دو کشور
هر دوکشور در بلندمدت انگیزههای قویای برای دسترسی به منابع جدید برای رشد و توسعه مسیرهای تجارت نفت و گاز دارند. برای شرکتهای روسی، چین بازار جدیدی را در مقابل بازار سنتی اروپا باز میکند و شرکـتهای چینی تامین مالی پروژههای سرمایهبر با حاشیه سود کمتر در روسیه کمک میکنند. روسیه بعنوان کشور دارنده منابع اولیه قابلتوجه، یکی از کشوهائی است که که شرکتهای چینی برای تامین نفت و گاز و انتقال از خارج، مورد هدف قرار دادهاند.
منابع هیدروکربنی و خصوصا نفت در سیبری شرقی به حداکثر تولید خود رسیده و روند کاهشی دارند و روسیه برای حفظ سطح تولید خود باید به توسعه منابع بکرتر در سیبری شرقی و مناطق قطبی بپردازد، استخراج از این منابع نسبت به منابع غرب سیبری پرهزینهتر هستند و انتقال آنها به غرب پرهزینهخواهد بود و مقرونبه صرفه نیست از سوئی متنوعسازی مبادی تامین انرژی و خصوصا گازطبیعی در راس راهبردهای انرژی اروپا قراردارد و این راهبرد بازار اروپا را برای روسیه محدود میکند. علاوهبر این قیمـتهای نفت و گاز در بازارهای شرق آسیا همواره در سطح بالاتری نسبت به سایر بازارها بوده است، بنابراین برای روسیه انگیزه کافی در رویآوری به بازار انرژی شرق وجوددارد. در این میان چین بازار تضمینشده ایاست که از توان خوبی برای تامین مالی پروژههای سرمایهبر در سیبریشرقی و مناطق قطبی نیز برخودار است
چین همانگونه که اشاره شد، بزرگترین نرخ رشد تقاضای انرژی در سطح جهان را دارست. رشد بالای اقتصادی چین در کنار بالارفتن سطح رفاه مردم و افزایش مصرف سرانه انرژی در این کشور، شرایط خاصی را برای چین بوجود آورده است. در چنین شرایطی مسئله انرژی و عدم دسترسی کافی به آن در آینده، میتواند به پاشنهآشیل رشدو توسعه چین تبدیل شود، بنابراین متنوعسازی مبادی و مسیرهای تامین انرژی برای چین از اهمیت بسیاری برخوردار است. خصوصا در شرایطی که امریکا چین را رقیب اقتصادی خود میداند و منطقه مهم تولید انرژی خاورمیانه و نیز همه آبراههای مهم انتقال انرژی تحت کنترل و دخالت نیروهای امریکائی است و امریکائیها در شرایط خاص میتوانند در انرژی رسانی به چین اختلال ایجاد کنند، اهمیت تامین انرژی از خشکی و شمال برای چین مضاعف میشود.
چين در حال حاضر براي اينكه وابستگياش به انرژي وارداتي كه از مسيرهاي تحت كنترل امريكا عبور ميكند، زياد نشود، حجم عظيمي ذغالسنگ توليد داخلي را مصرف ميكند و اين از لحاظ زيستمحيطي مشكلات زيادي را بوجود آورده است، بنابراين تامين هرميزان نفت و گاز از شمال و از مسير خشكي براي اين كشور مغتنم است.
نزدیکی روسیه و کیفیت و حجم منابع سیبری شرقی و تمایل تازه شرکـتها به توسعه تجارت میتواند برای دههها، روسیه را به عمدهترين عرضهکننده عمده انرژی به چین تبدیل کند.
وبلاگ دیگر و جدیدتر من