ايران و ژاپن افقهاي روشن همكاري در بخش انرژي
ژاپن يكي از مهمترين مشتريان نفتي ايران در بازار جنوب شرقي آسياست و از ديرباز همكاري خوبي در اين زمينه با ايران داشته است كه از جمله ميتوان به خريد نفت ايران توسط ژاپن در زمان تحريم بر قرار شده توسط انگليس در دوران ملي شدن صنعت نفت ايران اشاره كرد. همچنين ايران نيز همواره به عنوان منبع مطمئني براي تأمين نيازهاي انرژي ژاپن مطرح بوده است. به عنوان مثال در برهه اشغال كويت توسط عراق در سال 1990 كه نفت اين دو كشور از بازار خارج گرديد ايران بخش قابل توجهي از كمبود نفت ژاپن را تأمين نمود.
ژاپن در گذشته نيز قصد همكاري با ايران در زمينه توسعه ميادين نفتي را داشته كه البته با فشار آمريكا از آن صرفنظر نموده است (پروژه سيري). موضعگيري اخير ژاپن در دادن رأي مثبت به تصويب اعطاي وام بانك جهاني به ايران راه را براي آزادي عمل بيشتر در آينده باز مينمايد. ژاپن در سالهاي اخير بر ميزان واردات نفت خود از ايران افزوده است، بطوريكه در سال گذشته در حدود 3/183 ميليون بشكه نفت از ايران برداشت نموده كه معادل 16% كل نفت وارداتي اين كشور است. ژاپن در سه ماهه نخست سال جاري ميلادي نيز 547 هزار بشكه در روز نفت از ايران خريداري كرده است. هماكنون ايران در جايگاه سومين صادركننده نفت به ژاپن پس از امارات و عربستان قرار دارد و به نظر ميرسد ژاپن در نظر دارد اين جايگاه را ارتقاء دهد. پالايشگران ژاپني با توجه به مناسب بودن قيمت نفت سبك ايران كه حدود 20-15 سنت نسبت به نفت عربستان پايينتر است ترجيح ميدهند نفت بيشتري از ايران خريداري كنند ظاهراً فشارهاي سياسي خارجي مانع از بسط اين رابطه بوده است.
استقلال رأي ژاپن در مقابل فشارهاي آمريكا و جامعه صهيونيستها بويژه در سالهاي اخير و موضع رئيس جمهور ايران كه تأكيد بر روابط بهتر با كشورهاي مستقلتر دارد نشانگر آن است كه ايران بايد در طرحهاي توسعهأي آينده خود اولويت بيشتري به ژاپن بدهد و ژاپن نسبت به برخي كشورهاي اروپايي كه اخيراً در سطح وسيعي در طرحهاي توسعهاي بويژه نفت و گاز ايران وارد شده و در مقابل همواره در روابط سياسي خود با جمهوري اسلامي ايران ترديد داشتهاند ارجحيت دارد. (توجه شود به رأي ممتنع فرانسه و كانادا به طرح بانك جهاني براي اعطاي وام به ايران).
ژاپن و آمريكا احتمالاً در زمينه توسعه همكاريهاي ژاپن بويژه در بخش انرژي ايران با يكديگر اختلاف جدي دارند. وزارت تجارت و صنايع ژاپن قصد دارد گفتگوهايي با ايران به منظور تأمين عرضه مطمئن نفت به ژاپن را آغاز نمايد. يك مقام رسمي MITI اخيراً اعلام نمود كه: " دستور كار اين گفتگوها هنوز مشخص نشده اما در هر حال تأكيد اين گفتگوها بر عرضه نفت خام و ديگر موضوعات مرتبط با بخش انرژي خواهد بود".
ژاپن به عنوان بزرگترين مصرف كننده LNG در جهان، در راستاي رسيدن به اهداف پروتكل كيوتو و مصرف بيشتر گاز، ميتواند تامين بخشي از نيازهاي خود را از طريق واردات LNG از ايران دنبال نمايد در اين زمينه مشاركت ژاپن در توسعه پارس جنوبي براي آن كشور و ايران بسيار مغتنم خواهدبود.
برخي از تحليلگران معتقدند رويكرد ژاپن به ايران احتمالاً با عدم موفقيت ژاپن در تمديد قرارداد 40 ساله حوزه نفتي خفجي عربستان ارتباط دارد و ژاپن قصد دارد ايران را جايگزين عربستان نمايد. مقامات رسمي اين كشور نيز خاطرنشان نمودهاند كه از دست دادن حق امتياز خفجي نياز به توسعه همكاريها با عرضهكنندگان ديگر نفت مانند ايران را بيشتر نمايان ساخته است. يك مقام رسمي ژاپن اخيراً اظهار داشته كه: "ما بايد قبل از آمريكا در ايران فعال شويم". نكته قابل توجه اينكه پيشنهاد اخير ژاپن به عربستان در زمينه سرمايهگذاري 6 ميليارد دلاري در حوزههاي نفتي منطقه بيطرف بود كه با رد اين پيشنهاد احتمالاً مقامات ژاپني اين منبع را جهت سرمايهگذاري در صنعت نفت ايران در نظر گرفتهاند.
هنوز زمان مشخصي براي شروع گفتگوها تعيين نشده اما موضوعات مورد علاقه همكاري در زمينههاي نفت، گاز، برق، صرفهجويي انرژي و صنايع برق خورشيدي را شامل ميشود. تاكاشي فوكويا وزير MITI اعلام نموده كه: "انتظار ميرود در تابستان امسال و قبل از سفر مهم رئيس جمهور ايران به ژاپن، اين گفتگوها آغاز شود".
گرچه مقامات ژاپني در زمينه تأثير قانون تحريمهاي آمريكا (ILSA) بر روابط نفتي اين كشور با ايران سخني به ميان نياوردهاند اما مسلماً آمريكا از اينگونه همكاريها خشنود نخواهد شد. يك مقام رسمي آمريكا در گفتگو با نشريه OGJ اظهار داشته كه: "اين احتمال وجود دارد كه شركتهاي ژاپني فعال در اين مورد تحريم شوند". اما خاطرنشان نموده كه: "سياست آمريكا در قبال ايران در مسيري است كه موجب بهتر شدن روابط آتي خواهد شد". وي افزوده است كه:" چگونگي رفتار ما در قبال همكاريهاي نفتي ايران و ژاپن سئوالي است كه بايد در آينده به آن پرداخت". يك مقام رسمي MITI در زمينه موضع آمريكا خاطرنشان نموده كه ما نگرانيهاي آمريكا را درك ميكنيم اما آنچه بايد به آن توجه داشت اين است كه ايران در مسير نزديكي به جامعه بينالمللي و همكاري با آن قدم بر ميدارد و ژاپن ميخواهد در اين زمينه از موقعيت ممتازي در آينده برخوردار باشد.
علاوه بر مسائل فوق وقوع بعضي حوادث اخير در نيروگاههاي هستهاي ژاپن باعث شده تا دولت اين كشور در سياستهاي انرژي خود توجه بيشتري به نفت و گاز نمايد. همچنين دولت اين كشور در راستاي تأمين برق با رعايت مقررات زيست محيطي به سمت استفاده هر چه بيشتر از گاز حركت مينمايد. و همانگونه كه اشاره شد ايران با دارا بودن ذخاير عظيم گاز طبيعي و امكانات بالقوه داخلي در اين زمينه نيز ميتواند همكاريهاي خوبي را با ژاپن آغاز نمايد.
نقش برجسته خليج فارس در تأمين نفت و گاز آتي جهان باعث شده كه در سالهاي اخير شركتهاي آمريكايي و اروپايي در كسب جايگاه بهتر در بخش بالادستي اين منطقه با يكديگر رقابت نمايند. بديهي است به هر ميزان كه شركتهاي مذكور در بخش بالادستي صنعت نفت خاورميانه و به خصوص خليج فارس سرمايهگذاري كنند از ضريب اطمينان بيشتري در تأمين نيازهاي آتي خود برخوردار خواهند بود. كشور ژاپن از جمله مصرفكنندگان بزرگ نفت و از جمله كشورهاي مهم صنعتي است كه در زمينه تأمين آتي امنيت انرژي خود اقدام مستقل قابل توجهي بعمل نياورده است. از اين رو احتمالاً اين كشور نيز سعي دارد در عرصه رقابتهاي جهاني به گونهاي نقش خود را در زمينه حضور در بخش بالادستي صنعت نفت، بويژه در منطقه خليج فارس تقويت نمايد. و دراين ميان ايران مطمئنترين كشور براي سرمايهگذاري ژاپن بحساب ميآيد زيرا استقلال و راي عدم تأثيرپذيري از سياستهاي ديگران اين بستر را براي كشورهاي صنعتي آسياي جنوب شرقي بويژه ژاپن فراهم ساخته كه با اطمينان خاطر بتوانند در ايران سرمايهگذاري نموده و از تأمين آتي نفت خود آسوده باشند.
خلاصه كلام اينكه بنظر ميرسد مواضع اخير ژاپن در زمينه سياستهاي انرژي و روابط با ايران فراتر از مسئله "خفجي" است و دولت ژاپن توجه پيدا كرده است كه بايد در زمينه تضمين امنيت تامين مستمر انرژي آينده خود تلاش مستقلي را داشته باشد و در اين زمينه همه چيز را به غرب واگذار نكند، البته بدون شك مسئله خفجي نيز در رسيدن به اين موضع منطقي موثر بوده است.
وبلاگ دیگر و جدیدتر من